Ganimet Savaşları: Peygamberlerin ve Halkın Öyküsü

Ganimet Savaşları: İslam Tarihi ve İktidar Mücadeleleri

Bu metinler, M. Mehmet Ünver’in 2022 tarihli „Ganimet Savaşları Bütün İktidarlar Zalimdir“ adlı tarihi romanından alıntılardır. Eser, M. Mehmet Ünver tarafından yazılmış ve Cinius Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Bölüm başlıkları ve içeriklerinden anlaşıldığı üzere, roman Hz. Muhammed dönemi ve İslam tarihi üzerine odaklanmaktadır. Metinler, Hudeybiye Antlaşması, Mekke’nin fethi, Huneyn ve Taif savaşları gibi önemli olayları, Hz. Adem’in yaratılışı ve ilk deneyimleri, Hz. Muhammed’in yaşamı ve mücadelesi, ayrıca İslamiyet’in yayılışı sırasındaki siyasi ve sosyal değişimler gibi konuları ele almaktadır. Ayrıca, Halife dönemlerindeki iç tartışmalar, Kur’an’ın derlenmesi, fetihler ve farklı dinler ile kabileler arasındaki etkileşimler de eserin kapsamındadır. Özellikle Hz. Ali’nin hilafet mücadelesi ve Muaviye ile olan çatışmaları, romanın önemli temalarından biridir.

 

Ganimet Savaşları: İktidar, Din ve Tarihi Sorgulama

Ganimet Savaşları: Bütün İktidarlar Zalimdir – Temel Temalar ve Önemli Fikirler

1. Mehmet Ünver’in „Ganimet Savaşları: Bütün İktidarlar Zalimdir“ adlı eseri, Orta Doğu halklarının günümüzdeki çıkmazını anlamak amacıyla kaleme alınmış kapsamlı bir tarihi romandır. Yazarın ön sözünde de belirttiği gibi, bu durumun zihinsel nedenleri tarihteki toplumsal travmalara yol açan siyasal arka planlardan beslenmektedir. Eser, İslam tarihi, erken dönem çatışmaları, güç mücadeleleri ve dini dogmaların eleştirel bir bakış açısıyla incelenmesini amaçlamaktadır.

Yazarın Bakış Açısı ve Niyetleri

1. Mehmet Ünver, eserini „Orta Doğu halklarının günümüzde içine düştükleri çıkmazı ve tükenişi sorguladığımda bunun zihinsel nedenlerden kaynaklandığını fark ettim. Bu zihinsel nedenlerin de tarihte yaşanmış ve toplumsal travmalara neden olmuş siyasal bir arka plandan beslendiğini görünce elinizdeki bu eseri kaleme almaya karar verdim“ sözleriyle açıklamaktadır. Yazar, yazmayı „kimliğini ortaya koyma eylemi“ olarak tanımlar ve her yazarın kendi deneyim ve birikiminin farklı olduğunu vurgular. Ayrıca, Ünver’in eserlerinde mitolojiyi güncele bağlama yeteneği ve derinlemesine araştırma çabası dikkat çekmektedir.

Ana Temalar

1. Güç ve İktidarın Din Üzerindeki Etkisi

Eserin temel temalarından biri, dinlerin siyasetle ve iktidarla olan kaçınılmaz ilişkisidir. Yazar, „İlk başta toplumsal düzeni eleştiren basit söylem ve itirazlarla çıkış yapan bütün dinlerin örgütlendikçe güce, iktidara, egemenliğe ve devlete dönüşme çabası verdiği görülmektedir. Bu temelde ele alındığında dinlerin siyasallaşma veya iktidarlaşma sürecinde değişmeleri ve ilaveler ile takviye edilmeleri kaçınılmaz olmaktadır. İslam da bir din olarak bu gerçeğin dışında tutulamaz.“ ifadeleriyle bu durumu ortaya koyar.

• Peygamberlik İddiası ve Siyasal Amaçlar: Muhammed’in peygamberlik iddiasının Mekke’deki iktidar mücadelesiyle iç içe geçtiği vurgulanır. Nadr b. Haris’in Muhammed’e yönelttiği eleştirilerde „Mekke’de mevcut iktidarımızın altını oymaya çalıştığını görecek kadar tecrübe ve ferasetimiz var. Sen istiyorsun ki biz senin Allah’ına inanalım, sen de bize hükmedesin.“ sözleri, dini davetin siyasi boyutunu açıkça göstermektedir.
• Ganimet Savaşları ve Devletleşme: Eser, İslam’ın yayılmasında ganimetlerin ve askeri başarıların merkezi rolünü vurgular. „Ganimet söz konusu olduğunda davetine dinsiz, inançsız insanlar dahi koşup geliyorlardı. Geliyorlardı çünkü ganimet cahiliye döneminin hâlâ sürdürülen bir geleneğiydi.“ ifadesiyle bu bağlantı kurulur. Medine devletinin gücünün ve otoritesinin ganimetlerle arttığı, sürekli yeni savaş cephelerine ihtiyaç duyulduğu belirtilir.
• Halifeliğin Miras ve Güç Mücadelesi: Muhammed’in ölümünden sonraki halifelik mücadeleleri, siyasi çıkar kavgalarının ne denli şiddetli olduğunu gösterir. Ebu Bekir’in, Ömer’in ve Ali’nin halifelik iddiaları ve bu süreçte yaşanan olaylar, gücün elde edilmesi ve korunmasındaki acımasızlığı gözler önüne serer. Ali’nin „Halifelik işinde başarısızlıktan yakasını kurtaramayan Ali, Müslümanlar arasındaki bölünmede pay sahibi de olduğundan dönüşü olmayan yollarda ilerlerken kendisiyle barışık değildi. Bunun için İbni Mülcem’in kılıç darbesini aldığında ‚Kâbe’nin Rabbine and olsun, kurtuldum!‘ demişti.“ sözleri, kişisel hayal kırıklıklarını ve iktidar arayışının getirdiği yorgunluğu yansıtır.

2. Dini Dogmaların Eleştirel Sorgulanması

Ünver, kutsal metinlerin ve dini rivayetlerin tarihsel ve bilimsel bir süzgeçten geçirilmesi gerektiğini savunur.

• Kur’an ve Mucize Anlayışı: Yazar, Kur’an’da örümcek olayından bahsedilmemesine rağmen günümüzde bunun meşhur olmasını „Kimin ne maksatla ve tarihin hangi döneminde böyle bir uydurmayı eklediğini bilemeyiz ancak böyle bir iddianın o dönemde bilinen bir bilgiye dayanmadığını da biliyoruz.“ sözleriyle eleştirir. Mucizeler konusunda da benzer bir eleştiri getirerek, Muhammed’in hayatı boyunca tek bir mucize dahi gösteremediği, mucize iddialarının propaganda amaçlı uydurmalar olduğunu ileri sürer. „Muhammed’in tek mucizesinin Kur’an olduğu savunulmuştur. Oysa bu da doğru değildir. İçinde pek çok çelişki ve tutarsızlık bulunan ve sonradan müdahale gören Kur’an da bir mucize olmaktan oldukça uzaktır.“ ifadesi, Kur’an’ın kutsallığına yönelik geleneksel kabulleri sorgular.
• Okuma Yazma Bilgisi ve Peygamberlik: Muhammed’in okuma yazma bilmemesinin „bir eksiklik olarak kabul edilmek yerine tam aksine bir mucize olarak yutturulmaya çalışılmıştır“ eleştirisi, dini figürlerin yüceltilmesindeki çarpıtmaları işaret eder.
• Kıyamet ve Yargı Günü Kavramları: Eser, dini anlatıların kıyamet günü tasvirlerini, cennet ve cehennemin detaylarını ele alırken, bu anlatıların toplumsal kontrol ve motivasyon aracı olarak nasıl kullanıldığını da sorgular.

3. Erken Dönem İslam Toplumunun Yapısı ve Çatışmaları

Eser, erken dönem İslam toplumundaki iç dinamikleri, çatışmaları ve sosyal yapıları detaylı bir şekilde işler.

• Medine Vesikası ve Toplumsal Gerilimler: Medine Vesikası’nın farklı inanç ve etnik gruplar arasındaki sorunları çözme çabası, ancak buna rağmen devam eden güvensizlikler ve güç mücadeleleri anlatılır. Yahudilerin ve Müslümanların dini metinler üzerinden yürüttükleri tartışmalar, dinin siyasi bir araç olarak kullanıldığını gösterir.
• Savaşlar ve Yağma Kültürü: Bedir, Uhud, Hendek, Hayber, Mute gibi savaşlar ve bu savaşlardan elde edilen ganimetler, İslam toplumunun ekonomik ve askeri stratejilerini şekillendirir. „Allah’ın Elçisi ne denli acımasız ve gaddar ise kendisine bağlı olan adamlara karşı da bir anne kadar şefkat ve merhamet doluydu. Zaten kendisi de çoğu kez şöyle diyordu: ‘Ben rahmet Elçisiyim, ben savaş Elçisiyim.’ Yani, kendisine inananlara karşı merhamet inanmayanlara karşı savaş açan bir Allah Elçisiydi.“ ifadesi, peygamberin çelişkili vasıflarını vurgular.
• Cinsiyet ve Toplumsal Roller: Aişe ile Safvan olayı, Marya’nın hamileliği ve bu tür olayların toplumsal dedikodulara yol açması, erken dönem İslam toplumunda kadınların konumu ve cinsellikle ilgili tartışmaları yansıtır. Muhammed’in eşleriyle olan ilişkileri ve bu ilişkilerin siyasi sonuçları da ele alınır.
• Kölelik ve Statü: Mekke toplumunda köleliğin yaygınlığı ve sosyal statüdeki belirleyici rolü, „Ticaret denildiğinde insanların aklına genelde en helal kazanç olarak köle alışverişi gelirdi. Kurak çöl ikliminde ucuza kapatılmış verimli bir köleden daha kârlı ticaret zaten mümkün değildi.“ sözleriyle ifade edilir.

4. Tarihi Olayların Yeniden Yorumlanması

Eser, bilinen İslam tarihindeki bazı olayları, alışılagelmiş anlatıların dışına çıkarak farklı bir perspektiften ele alır.

• Kırtas Olayı: Muhammed’in son hastalığında vasiyetini yazmak istemesi ve Ömer’in buna engel olması olayı, halifelik tartışmalarının arka planında önemli bir yer tutar. Yazar, bu olayı „Bırakmadılar ki peygamber sözünü tamamlasın!“ ifadeleriyle aktararak tartışmanın derinliğini vurgular.
• Osman’ın Mushaf’ı ve Kur’an’ın Derlenmesi: Osman döneminde Kur’an’ın derlenmesi ve okunmasındaki anlaşmazlıklar, metnin oluşum sürecindeki insani müdahaleleri ve farklılaşmaları gözler önüne serer. „Zeyd’e yardımcı olan hafızlardan üçü arasında kelimenin yazılışında bir ihtilaf yaşandığında her zaman Kureyş şivesi esas alındı.“ bilgisi, Kur’an’ın nihai metnine ulaşılmasındaki tercihleri gösterir.
• Halid b. Velid’in Azledilmesi: Ömer’in Halid b. Velid’i başkumandanlıktan azletmesi olayı, askeri başarıların ötesindeki siyasi hesaplaşmaları ve gücün merkezileştirilmesi çabalarını yansıtır. „Halid onları, Müslüman olduklarını açıkça ifade etmedikleri için müşrik kalmakta direndiklerini sanarak öldürttüğünü ve kararında yanıldığını kabul etti,“ diyerek onu savundu. Ancak onu cezalandırmak veya kumandanlık görevinden de azletmek doğru olmaz!“ sözleri, Halid’in konumunun hassasiyetini gösterir.

Önemli Fikirler ve Gerçekler

• Modern Körlük Eleştirisi: Mehmet Yılmaz’ın „Kanaatimce Modern bir ‘körlük’ yaşıyoruz. Bakıyoruz ama görmüyoruz. Üstelik çok iyi gördüğümüzden eminiz! Oysa pikselleştirilmiş görüntü bu sadece. Her şeye aynı derecede önem veren, eşitleyici, perspektifi, nüansı kaybeden, ayrıntıları önemsizleştiren.“ sözleriyle, günümüz insanının yüzeysel algısı eleştirilir. Yazar, bu eleştiriyi tarihi olayları yüzeysel okumalara karşı bir uyarı olarak kullanır.
• İktidarın Zalim Doğası: Eserin ana başlığından da anlaşıldığı üzere „Bütün İktidarlar Zalimdir“ fikri, tarihteki güç mücadelelerinin kaçınılmaz bir sonucu olarak vurgulanır. Güçlü olanın zayıfı ezdiği, çıkar ve menfaatlerin dini ve ahlaki değerlerin önüne geçtiği pek çok örnekle desteklenir.
• Geçmişin Geleceğe Yansımaları: Yazar, tarihi olayların ve toplumsal travmaların günümüz Orta Doğu halklarının içine düştüğü çıkmazı nasıl şekillendirdiğini anlamaya çalışır. Geçmişteki başarıların bugünün çıkarları için araçsallaştırılmasının, savunulan değerin özünden sapmasına neden olduğu vurgulanır. „Geçmişte kalması ve aşılması gereken konular ısrarla yaşatılmaya çalışıldığında ısrarcı bir itiraz da zamanla onun varlık nedenine dönüşür.“ ifadesi, bu döngüsel yapıyı özetler.
• Dini Kimliğin Sorgulanması: Eser, farklı din ve mezhepler arasındaki çatışmaları ve bu çatışmaların toplumsal kimlikleri nasıl etkilediğini inceler. Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam arasındaki benzerlikler ve farklılıklar, dini aidiyetin ötesindeki insani ve siyasi motivasyonları ortaya koyar.

Sonuç

„Ganimet Savaşları“, İslam tarihinin kritik dönemlerini, dini metinleri ve figürleri eleştirel bir gözle yeniden yorumlayan, güç, iktidar ve din arasındaki karmaşık ilişkiyi irdeleyen derinlikli bir eserdir. Yazar, geçmişin derslerinden yola çıkarak günümüz Orta Doğu’sundaki sorunların kökenlerine inmeyi amaçlamaktadır. Eser, tarihi olayların sadece „hakikat“ olarak öğretilen dogmalardan ibaret olmadığını, aksine derinlemesine bir sorgulama ve eleştirel bakış açısıyla incelenmesi gerektiğini savunur.

 

Ganimet Savaşları: İktidarın Zulmü ve Tarihsel Travmalar

1. Mehmet Ünver’in „Ganimet Savaşları Bütün İktidarlar Zalimdir“ adlı eseri, bir tarihi roman olup, genel olarak Orta Doğu halklarının günümüzde içinde bulundukları çıkmazı ve tükenişi sorgulamaktadır. Yazar, bu durumun zihinsel nedenlerden kaynaklandığını ve bu nedenlerin de tarihte yaşanmış, toplumsal travmalara yol açmış siyasal bir arka plandan beslendiğini fark ederek bu eseri kaleme aldığını belirtir.

Kitabın ana konusu ve anlatımı, insanlık tarihinin uzun süresini Orta Doğu halklarıyla sınırlı tutarak açıklama amacı taşır. Yazar, zaman, sağlık ve ömür elverirse tüm tarihsel süreci üç kitap halinde açıklamayı hedeflemektedir.

Romanın içeriğine dair kaynaklarda verilen detaylar şunlardır:

• Tarihsel ve Mitolojik Kapsam: Eser, mitolojik bir öykü aktarımı olmaktan çok daha fazlasıdır. Uzay-zaman kavramlarını aşarak günümüz insanını 5000 yıl öncesinin Sümer kentlerinde dolaştırır ve geleceği yaratma çabası içinde geçmişle bugünü birleştirir. Yazara göre mitoloji, sadece keyifle okunan binlerce yıllık destanlar kitabı değil, bugünü düne bağlayan tarihsel bir buluşmanın sunduğu eğitim olanağıdır. Kitap, mitolojiyi ve dinler tarihini özgün bir şekilde öyküleştirerek yorumlama çabası içerisindedir.
• Yazarın Bakış Açısı: Eser, din eğitimi almış bir çağdaş „aydınlanmacı“nın gözleriyle bir dünya yaratma gayretindedir. M. Mehmet Ünver, edebiyat üzerinden felsefe yapan bir sanatçı olarak tanımlanır. Yazarın yoksul bir çocukluk geçirmesi, Türkiye sınırları içerisinde ezilen bir Kürt halkının ferdi olması, mitolojiyi güncele bağlama yeteneği ve din ağırlıklı eğitimi, eserine önemli bir altyapı oluşturmuştur.
• „Ganimet Savaşları“ Teması: Kitabın başlığında da yer alan „Ganimet Savaşları“ ifadesi, iktidarın zulmüyle ve ganimet hırsıyla hareket eden bir dünyanın tasvirini sunar. Yazar, Muhammed döneminden başlayarak, halifelik ve Abbasi dönemi gibi çeşitli tarihi süreçlerde ganimet elde etme arzusunun olayların seyrini nasıl etkilediğini vurgular. Hatta, Peygamberliğin ganimet hırsı olan insanlarla işbirliği yaptığını, bazen ahiret için cennet vaat eden bir elçi, bazen de dünya için ganimet dağıtan bir kral gibi davrandığını iddia eder.
• İktidarların Zulmü: Kitabın ana mesajlarından biri, „Bütün İktidarlar Zalimdir“ önermesidir. Kaynaklar, iktidarların sebep oldukları sorunları göremeyişlerini, eleştirileri art niyetli buluşlarını ve düzenlerinin temelini sarsmamak adına dini saygınlığı kullanmalarını eleştirir. Ganimetlerin peygamberliği kararttığı, rahmet yerine ganimetler üzerinde yükselen bir dine dönüştüğü ve bu noktada artık ne ganimetten ne de peygamberlikten vazgeçilemeyeceği ifade edilir.
• Anlatılan Dönemler ve Önemli Olaylar:

    ◦ Yaratılış Öyküsü: Kur’an, İncil ve Tevrat’a göre yaratılış, Adem’in yaratılışı, cennete götürülmesi, İblis’in secde etmeyişi, yasak ağaçtan yemeleri ve yeryüzüne gönderilmeleri gibi olayları kapsar.

    ◦ Peygamberlik Dönemi: Muhammed’in hayatı, ilk Müslümanların zorlukları, Mekke’den Medine’ye göç, Medine Vesikası, Bedir, Uhud, Hendek, Hayber, Mekke’nin Fethi, Huneyn ve Tebük gibi savaşlar ve antlaşmalar ele alınır.

    ◦ Dört Halife Dönemi ve Sonrası: Halifelerin seçimi ve mücadeleleri (Ebu Bekir, Ömer, Osman, Ali), Ridde Savaşları, İslam fetihleri, Müseylime ile savaş, Osman’ın katledilmesi, Cemel ve Sıffin savaşları, Hakem Olayı, Ali’nin katledilmesi, Hasan’ın hilafeti Muaviye’ye bırakması ve Hüseyin’in Kerbela’da şehit edilmesi gibi olaylar detaylıca anlatılır.

    ◦ Amed Kuşatması: Bizans İmparatorluğu’na bağlı Amed şehrinin Müslümanlar tarafından kuşatılması, Melike Meryem’in direnişi, şehirdeki farklı mezhepler ve inançlar (Hristiyanlar, Yahudiler, Şemsiler), iç çekişmeler ve sonuçları ayrıntılı bir şekilde işlenir.

    ◦ Karmatiler’in Mekke Saldırısı: Karmatiler’in kıyamet beklentileri, Mekke’ye saldırıları, Kâbe’deki katliamlar, Hacerülesved’in götürülmesi ve kutsal kitaplara yönelik eylemleri işlenir. Bu olaylar „Tarih Tekerrürden İbarettir“ ve „Her Seferinde Daha Ağır Sonuçlar Doğurur“ başlıkları altında sunulur.

Genel olarak, „Ganimet Savaşları“, Orta Doğu’daki iktidar mücadelelerinin, dini ve mitolojik anlatıların, savaşların ve ganimet arayışlarının insanlık tarihi boyunca nasıl bir döngü oluşturduğunu ve bunun günümüzdeki yansımalarını edebi bir dille sorgulayan kapsamlı bir tarihi romandır.

 

İslamiyet’in doğuşu ve erken dönem gelişimi bu kaynaklarda nasıl sunulmaktadır?

1. Mehmet Ünver’in „Ganimet Savaşları“ adlı tarihi romanında İslamiyet’in doğuşu ve erken dönem gelişimi, Orta Doğu halklarının zihinsel çıkmazlarının ve tükenişinin tarihsel kökenlerini sorgulayan bir anlatı içerisinde sunulmaktadır. Eser, bu dönemi iktidar, ganimet hırsı ve toplumsal travmalarla şekillenen siyasi bir arka plan üzerinden ele alır [Ganimet Savaşları kitabının ana tanıtım metni, yazarın amacı].

İslamiyet’in doğuşu ve erken dönem gelişimi, kaynaklarda kronolojik olarak şu şekilde özetlenebilir:

1. Peygamber Muhammed’in İlk Yılları ve Daveti (Hicret Öncesi Dönem):

• Toplumsal ve Dini Ortam: Mekke’de Ukaz panayırları gibi kültürel etkinlikler, şiir yarışmaları ve siyasi açıklamalar yapılırdı. Şairler, kıyamet alametleri ve beklenen bir kurtarıcı hakkında konuşurlardı. Ümeyye b. Ebi Salt gibi isimler, kendilerini beklenen kurtarıcı peygamber zannediyorlardı.
• Muhammed’in Gençliği: Muhammed, yirmi yaşında Hilful Füdul cemaatine katılarak haksızlıklara karşı durmuş, bu durum ona özgüven ve farklı bir bakış açısı kazandırmıştı. Kâbe’nin yeniden inşası sırasında Hacerülesved’in yerine konulması konusunda kabileler arasındaki ihtilafı zekice bir çözümle gidermişti.
• Peygamberlik İlanı ve Tepkiler:

    ◦ İlk üç yıl davetini gizli tuttu ve insanları ikna etmekte zorlandı.

    ◦ Putlara ve onlara inananlara karşı içinde bir tiksinti duymaya başlamıştı.

    ◦ Mekke’nin ileri gelenleri (Amr b. Hişam, Abduluzza) Muhammed’in kölelere cennet vaat ederek kendi düzenlerini tehdit ettiğini düşündü. Onu „mecnun“ ve „sahtekâr“ olarak nitelendirdiler. Kölelere karşı dayak ve aç bırakma gibi şiddet uyguladılar.

    ◦ Muhammed, okuma yazması olmadığı için bilgisini yüz yüze görüşmelerle geliştirmeye çalışıyordu.

    ◦ Mekke’nin ileri gelenleri, iktidarlarının temeli olan dini ve ilahları sorgulamanın kendi iktidarlarını sarsacağını düşünüyorlardı.

    ◦ Muhammed’in „Ay’ı ikiye ayırma“ mucizesi gibi söylentiler Kureyşlilerin öfkesini artırmıştı.

• Önemli Müslümanlar: Ebu Bekir, Ali b. Ebu Talib, Zeyd b. Harise ilk inananlardandı. Ömer b. Hattab’ın Müslüman olması (elçiliğin 6. yılı) önemli bir dönüm noktasıydı.
• Boykot ve Hicret Kararı: Haşimoğulları’na uygulanan boykotla (yiyecek ve su temini engellenerek) büyük zorluklar yaşandı. Bu durum Muhammed’i, siyasi iktidar olmadan davasında başarılı olamayacağına ikna etti.

2. Medine Dönemi ve İslam Devleti’nin Kuruluşu:

• Akabe Biatları ve Hicret: Muhammed, Medine’den gelen Hazrec kabilesi ile görüşerek onların desteğini aldı. Hazrecliler, Yahudiler ve Evs kabilesi ile yaşadıkları iç sorunlara çözüm arıyorlardı. Muhammed ve Ebu Bekir, takip edilmekten kaçarak Medine’ye hicret ettiler ve Sevr Dağı’ndaki bir mağarada gizlendiler.
• Medine Vesikası: Medineli Araplar ve Yahudiler arasındaki sürtüşmeleri çözmeyi amaçlayan bu beyanname, Yahudi kabileleri arasında eşitlik sağladı. Ancak kaynaklar, farklı toplumlar arasında „din“in ifşa edilmemiş amaçlara götüren bir araç olarak görülmesi nedeniyle güvensizliğin arttığını belirtir.
• Ezan: Abdullah b. Zeyd’in rüyası üzerine ezan uygulaması başlatıldı.
• Ganimet Savaşları’nın Başlangıcı: Muhammed, cemaatinin geçimini sağlamak için Mekkelilere ait kervanlara zarar verme ve mallarını yağmalama iznini Allah’tan aldığını vahiyle bildirdi.

    ◦ Nahle Baskını: İlk başarılı yağma girişimi Müslümanların maddi umutlarını yeşertti.

    ◦ Bedir Savaşı (H. 2): Mekkelilerin bin kişilik ordusuna karşı 300 Müslümanla beklenmedik bir zafer kazanıldı. Muhammed, savaşçıların cesaretini artırmak için ölenlerin cennette olacağını müjdeledi. Amr b. Hişam gibi kilit düşmanlar öldürüldü. Savaş sonrası ganimet paylaşımında ihtilaflar yaşandı. Okuma yazma bilen esirler, Müslüman çocuklara ders vermeleri karşılığında serbest bırakıldı. Akrabalarını öldüren Müslümanlar cennetle ödüllendirildi.

    ◦ Uhud Savaşı (H. 3): Mekkeliler Bedir’in intikamını almak için 3000 kişilik bir orduyla geldi. Müslümanlar Abdullah b. Übeyy liderliğindeki 300 kişinin çekilmesiyle 700 kişiye düştü. Okçuların ganimet toplamak için yerlerini terk etmesi, Halid b. Velid’in arkadan saldırısıyla Müslümanların yenilgisine yol açtı. Bu yenilgi, Müslümanlar arasında Allah’ın onları neden cezalandırdığına dair sorgulamalara yol açtı. Hamza, Vahşi adlı köle tarafından özgürlüğünü kazanmak için öldürüldü.

    ◦ Hendek Savaşı (H. 5): Mekkelilerin 10 bin kişilik ordusu Medine’yi kuşattı, ancak kazılan hendekler sayesinde şehre giremedi. Ali’nin Amr b. Abdwudd ile teke tek mücadelesi önemli bir olaydı. Nuaym b. Mesud’un taktiğiyle Mekkeliler ile Yahudi müttefikleri (Kurayzaoğulları) arasına nifak sokuldu. Kum fırtınasıyla Mekke ordusu geri çekildi ve Müslümanlar savaşmadan zafer kazandı.

    ◦ Kurayzaoğulları Katliamı (H. 5): Hendek Savaşı’nın hemen ardından Muhammed, Kurayzaoğulları’nı kuşattı. Teslim olan Yahudilerin yetişkin erkekleri, Tevrat hükümlerine göre kılıçtan geçirildi, kadınları ve çocukları ise esir alındı.

    ◦ Hayber Savaşı (H. 7): Zengin Yahudi kaleleri fethedildi. Ali’nin büyük başarıları oldu. Ganimetler, Müslümanların maddi sıkıntılarını büyük ölçüde giderdi. Muhammed, Safiye ile evlendi. Zeynep adında bir Yahudi kadın tarafından zehirlenmeye çalışıldı.

    ◦ Hudeybiye Antlaşması (H. 6): Muhammed’in Umre niyetiyle Mekke’ye gitmesi engellendi. On yıl süreli bir antlaşma yapıldı; Müslümanlar o yıl Kâbe’yi ziyaret edemeyecek, Mekke’den gelen Müslümanlar geri verilecekti. Ömer bu duruma itiraz etse de, Muhammed bunu „en büyük fetih“ olarak nitelendirdi.

    ◦ Mekke’nin Fethi (H. 8): Muhammed gizlice Mekke’ye yürüdü ve şehri fethetti. Kâbe’deki putlar imha edildi. Muhammed, Mekke’yi kıyamete kadar haram ve dokunulmaz ilan etti.

    ◦ Huneyn Savaşı (H. 8): Hevazin ve Sakif kabilelerine karşı kazanılan zaferde, başlangıçta Müslümanlar dağılsa da Muhammed onları toparladı. Bu savaşta da büyük ganimetler ve esirler ele geçirildi. Ancak ganimetlerin dağıtımında eşitsizlik olduğu için bazı Müslümanlar arasında hoşnutsuzluk oluştu. Muhammed, kadın ve çocukların öldürülmesini yasakladı.

    ◦ Tebük Seferi (H. 9): Bizans İmparatorluğu’na karşı düzenlenen seferde, Muhammed’e özel ayrıcalıklar verildiği belirtilir: Bütün insanlara gönderilme, yeryüzünün mescit kılınması ve savaş ganimetlerinin helal kılınması. Yahudi ve Hristiyanların Müslüman olmayı kabul etmezlerse cizye ödemeleri emredildi.

• Muhammed’in Rolü ve İktidar Algısı: Kaynaklar, Muhammed’in insanları şirkten vazgeçirmeye çalışırken, giderek ihtiyaçları karşılaması gereken hazinesiz bir iktidara ve fiili bir devlete dönüştüğünü ifade eder. Ganimet savaşlarını „Din ve Allah için yapıyoruz“ diyerek meşrulaştırmaktan başka seçeneği kalmadığı, peygamberliğinin ganimetlerle karardığı belirtilir. „Bütün iktidarlar zalimdir“ teması üzerinden, peygamberin dahi ganimet hırsı olan insanlarla işbirliği yaptığı, bazen cennet vaat eden bir elçi, bazen de ganimet dağıtan bir kral gibi davrandığı iddia edilir [Ganimet Savaşları kitabının ana tanıtım metni, yazarın amacı, 316].

3. Dört Halife Dönemi ve İç Çatışmalar:

• Ebu Bekir Dönemi (H. 11-13):

    ◦ Hilafet Seçimi: Muhammed’in ölümünden sonra Ensar ile Muhacirler arasında halifelik konusunda tartışmalar yaşandı. Ebu Bekir, Ömer’in desteğiyle halife seçildi. Ali, ilk başta biat etmedi.

    ◦ Ridde Savaşları: Ebu Bekir, Muhammed’in ölümünü fırsat bilerek zekât ve cizyeden muaf olmak isteyen veya eski dinlerine dönmek isteyen kabilelere karşı savaş başlattı. Bu savaşlar, Halife’ye zekât ödemenin Allah’a imandan daha önemli hale geldiğini gösteriyordu. İrtidat eden İyas’ı ibret olsun diye yakarak öldürttü.

    ◦ Yemame Savaşı: Peygamberlik iddiasında bulunan Müseylime ile yapılan kanlı savaşta Müseylime öldürüldü, ancak birçok Müslüman da öldürüldü. Bu savaşta da ganimetler büyük rol oynadı.

    ◦ Kur’an’ın Cem’i: Kur’an, hurma dallarından ve hafızalardan toplanarak Zeyd b. Sabit tarafından bir araya getirildi.

    ◦ Vefatı: Ebu Bekir hastalanarak vefat etti. Ölüm döşeğinde Fatıma’ya (Muhammed’in kızı) yapılanlardan pişmanlık duyduğunu ifade etti.

• Ömer Dönemi (H. 13-23):

    ◦ Hilafet: Ebu Bekir tarafından halife tayin edildi. İlk başta Halid b. Velid gibi askeri liderlerin zaferleri kendisine mal etmekle eleştirildi.

    ◦ Fetihler: Bizans ve Sasani topraklarında büyük fetihler gerçekleştirdi (Irak, Suriye, Kudüs). Özellikle Kadisiye Savaşı ile Sasanilere büyük darbe vurdu. Ele geçirilen topraklarda yaşayan Mecusi halklar kılıçtan geçirilirken, kutsal kitapları imha edildi.

    ◦ Yönetim: Ganimetleri düzenli olarak paylaştırdı ve bazı önemli kişilere maaş bağladı. Medine’yi kutsal bir merkez haline getirdi. Askeri komutanlarını cihat ruhuyla hareket etmeye teşvik etti.

    ◦ Ali ile İlişkisi: Ali’den kızı Ümmü Gülsüm’ü istediği, Ali’nin küçük olduğu gerekçesiyle başlangıçta dirense de sonunda kabul ettiği belirtilir.

    ◦ Suikastı: Firuz adlı bir Pers kölesi tarafından camide bıçaklanarak öldürüldü. Ömer, katilinin bir Müslüman Arap olmamasına şükretti.

• Osman Dönemi (H. 23-35):

    ◦ Hilafet: Şura tarafından halife seçildi.

    ◦ Kur’an’ın Standardizasyonu: Kur’an’ın tek bir nüsha üzerinde birleştirilmesini emretti ve diğer nüshaları imha ettirdi. Bu durum, Kur’an’ın tahrif edildiği iddialarına yol açtı.

    ◦ İdari Atamalar ve Eleştiriler: Akrabalarını (Ümeyyeoğulları’nı) kayırmakla, devlet mallarını kendi otlağı yapmakla ve ganimetleri adaletsiz dağıtmakla suçlandı. Valisi Velid b. Ukbe’nin sarhoş namaz kıldırması gibi olaylar isyanları tetikledi. Ammar b. Yasir gibi sahabeler, iktidarın hep aynı zulmün üzerinde yükseldiğini, Ebu Cehil ile Osman arasında fark olmadığını düşündüler.

    ◦ Suikastı: Artan şikâyetler ve isyanlar üzerine Medine’de isyancılar tarafından kuşatıldı ve öldürüldü. Kuşatma sırasında, daha önce Kurayzaoğulları gibi kendi kuşattığı kaleleri hatırladığı belirtilir.

• Ali Dönemi (H. 35-40):

    ◦ Hilafet: Osman’ın öldürülmesinden sonra halife seçildi.

    ◦ Cemel Savaşı: Aişe, Talha ve Zübeyr’in başını çektiği muhaliflerle karşılaştı. Bu, Müslümanlar arasındaki ilk kanlı iç savaş oldu ve İslam dininin kendi kendini bitirmesine yol açtığı yorumlanır. Ali, Talha’yı ikiyüzlülükle, Zübeyr’i ise Abdullah yüzünden bozulmakla suçladı.

    ◦ Sıffin Savaşı: Muaviye, Osman’ın intikamını bahane ederek Ali’nin halifeliğini tanımadı ve Sıffin’de savaşa tutuştular. Amr b. As’ın Kur’an sayfalarını mızrak ucuna takma taktiğiyle savaş durduruldu ve hakem olayı yaşandı.

    ◦ Hakem Olayı: İki tarafın hakemleri (Ebu Musa Eş’ari ve Amr b. As), halifelik meselesini çözmek için bir araya geldi. Ancak Amr b. As’ın entrikasıyla Ali’nin halifelikten azledildiği ilan edildi. Bu durum Ali’nin üzüntüsüne ve pişmanlığına yol açtı.

    ◦ Hariciler: Hakem olayını kabul etmeyen bir grup Müslüman (Hariciler) ortaya çıktı ve hem Ali’yi hem de Muaviye’yi tekfir etti.

    ◦ Suikastı: Ramazan ayında (H. 40), bir Harici olan Abdurrahman b. Mülcem tarafından suikasta uğrayarak vefat etti. Ölüm anındaki sözleri „Kâbe’nin Rabbine andolsun, kurtuldum“ olarak aktarılır; bu, halifelik rüyasının bir „ateşten gömlek“ gibi algılandığına işaret eder.

• Hasan ve Muaviye Dönemi:

    ◦ Ali’den sonra oğlu Hasan halife seçildi, ancak Muaviye ile anlaşarak halifeliği ona devretti. Bu durum, Arap Ümmeti’nin yeniden tek çatı altında birleştiği dönemi başlattı.

    ◦ Muaviye, devlet işlerinde liyakatli ve tecrübeli kişilere görev verirken, din adamlarını da destekleyerek otoritesini pekiştirdi.

    ◦ Hasan’ın Muaviye’den sonra halife olacağı anlaşmanın bozulması için zehirlendiği düşünülür.

• Hüseyin’in Kerbela Şehadeti (H. 61):

    ◦ Hüseyin, Muaviye’nin oğlu Yezid’e biat etmeyi reddetti. Kufelilerin daveti üzerine Kufe’ye doğru yola çıktı.

    ◦ Kerbela’da Yezid’in ordusu tarafından kuşatıldı ve ailesiyle birlikte susuz bırakıldı.

    ◦ Abbas, su getirmek isterken kolları kesilerek şehit edildi.

    ◦ Hüseyin, sayıca üstün düşman ordusuyla savaştı ve şehit edildi. Kesilen başı mızrak ucunda dolaştırıldı, cesedi atlar altında çiğnendi, kadınları ve çocukları esir alındı. Bu olay, Kurayza Yahudilerinin katledilmesiyle paralellik kurularak „Muhammed’in çocukları da Kur’an’ın hükmüyle katlediliyordu“ şeklinde yorumlanır.

4. Erken İslam Döneminin Eleştirel Analizi:

• İktidarın ve Ganimetin Gölgesi: Kaynaklar, Muhammed’in „dünya coğrafyasının kaderini değiştiren“ hayallerine rağmen, söylem ile hayatın birbiriyle uyuşmadığını, ganimet uğruna yapılan savaşların insanları gözü kara hale getirdiğini ve ezilenlerle ezenlerin aynı Allah, din ve Kitap’tan meşruiyet devşirmesinin çelişkiler yarattığını belirtir.
• Dini Meşruiyet Araçları: „Allah ve din için“ yapılan savaşlar, iktidarı meşrulaştırmanın ve ganimet elde etmenin bir aracı haline geldi.
• İç Çelişkiler ve Sorgulamalar: İslam’ın genişlemesiyle birlikte „Bu nasıl bir dindir?“ gibi sorgulamalar başladı. „Gerçek Müslüman değil“ argümanıyla yüzleşmekten kaçınıldı.
• „Asr-ı Saadet“ Efsanesi: Muhammed döneminin „Asr-ı Saadet“ olarak hayal edildiği, ancak gerçekte yaşananlardan çok uzak, kusursuz bir dönem olarak algılandığı ifade edilir.
• Dini Bölünmeler: Kelam ve Akaid konularındaki belirsizlikler, Tanrı’nın mahiyeti, vahiy ve kader gibi konulardaki cevapsız sorular, Selefiyye, Eş’ariyye, Mu’tezile, Şia, Haricilik gibi birçok farklı mezhebin ortaya çıkmasına neden oldu. Din adamları, Allah hakkında soru sormanın dinden çıkaracağı fetvasını vererek sorgulamayı yasakladı.
• İslam’ın Dönüşümü: İslamiyet, başlangıçtaki söylemlerinden uzaklaşarak, iktidarı uzun süren sosyal bir olguya dönüştü. Muhammed’e atfedilen ideolojinin Ömer’le kurumsallaştığı ve Halid b. Velid’in kılıcıyla yayıldığı belirtilir. Zamanla Arap olmayanların da iktidar aracı haline gelmesiyle Arap kontrolünden çıkmaya başladı.
• Tarihin Tekrarı: Karmatiler’in Mekke’yi işgali ve Hacerülesved’i götürmesi gibi olaylar, „tarih tekerrürden ibarettir“ ve „her seferinde daha ağır sonuçlar doğurur“ teması altında işlenir. Ebu Tahir, Mekke’yi işgal ettiğinde, Kâbe’yi Lat, Uzza ve Menat’ın koruduğu cahiliye dönemini hatırlatarak Allah’ın neden koruyamadığını sorgular.

Genel olarak kaynaklar, İslamiyet’in doğuşunu ve erken dönem gelişimini, dinin sadece manevi bir inanç sistemi olmaktan öte, aynı zamanda siyasi bir iktidar aracı, toprak genişletme ve ganimet elde etme motivasyonuyla hareket eden çelişkili ve kanlı bir süreç olarak sunmaktadır.

 

Erken İslam toplumunda yaşanan liderlik ve dini çatışmaların ana sebepleri nelerdir?

Erken İslam toplumunda yaşanan liderlik ve dini çatışmaların ana sebepleri, kaynaklarda detaylı bir şekilde ele alınan çok katmanlı ve karmaşık faktörlere dayanmaktadır. Bu çatışmalar genellikle siyasi, ekonomik, sosyal ve dini unsurların iç içe geçmesiyle ortaya çıkmıştır.

Başlıca sebepler şunlardır:

• İktidar ve Liderlik Mücadeleleri

    ◦ Peygamber sonrası halifelik tartışmaları: Hz. Muhammed’in vefatının ardından, halifelik makamının kimin elinde olacağı konusunda Medine’deki Ensar ile Mekke’den gelen Muhacirler arasında ciddi anlaşmazlıklar yaşanmıştır. Ensar, Sa’d b. Ubâde’yi halife seçme teşebbüsünde bulunurken, Ömer ve Ebû Bekir gibi isimler Kureyş’in soyluluğu ve Peygamberlik makamının kendilerinden çıkması gibi argümanlarla halifeliğin Kureyş’te kalması gerektiğini savunmuşlardır. Bu durum, halifeliğin babadan oğula geçmesi gerektiği (Şia’nın iddiası) ile seçimle belirlenmesi gerektiği (Sünnilerin iddiası) gibi farklı yönetim anlayışlarının temelini atmıştır.

    ◦ Güçlü komutanların yarattığı siyasi risk: Halid b. Velid gibi askeri dehasıyla efsaneleşmiş komutanların kazandığı başarılar, merkezî otorite için bir tehdit oluşturmuş; Ömer’in Halid’i azletme kararı, güçlü askeri liderlerin bağımsız hareket etme potansiyelinin iktidar üzerindeki etkisini göstermiştir. Ömer, devletin ve halifeliğin kutsal bir amaç etrafında yeniden değerlendirilmesi ve merkezîleşmesi gerektiğini savunmuştur.

    ◦ Nepotizm ve yolsuzluk iddiaları: Osman döneminde valiliklere akrabaların atanması ve devlet hazinesinden onlara büyük bağışlar yapılması, halk arasında büyük tepkiye yol açmış, yönetimdeki eşitsizlik ve yolsuzluk algısı isyanların temel nedenlerinden biri olmuştur.

    ◦ İktidarın doğasına ilişkin çatışan anlayışlar: Kaynaklar, iktidarın „talep edilecek bir şey olmadığı gibi kimseye teklif de edilmezdi. İktidar ancak kazanılarak elde edilirdi“ şeklinde pragmatik bir yaklaşımla, dini makamdan ziyade, gücü ele geçirme ve sürdürme mücadelesi olarak algılandığını göstermektedir.

    ◦ Suikastlar ve komplolar: Özellikle Osman’ın katli ve Ali’nin suikastı gibi olaylar, siyasi rakipleri ortadan kaldırma ve iktidarı ele geçirme aracı olarak şiddetin yaygınlaştığını ortaya koymaktadır. Mervan b. Hakem’in Muhammed b. Ebû Bekir’e karşı düzenlediği suikast planı, liderlik içindeki ihanet ve entrikaların boyutunu gözler önüne sermiştir.

• Ekonomik Çıkarlar ve Kaynak Dağıtımı

    ◦ Ganimetlerin rolü: Fetihlerden elde edilen ganimetler, hem ordunun motivasyonunu artırmış hem de zenginleşmenin ana kaynağı olmuştur. Ancak ganimetlerin dağıtımındaki eşitsizlikler ve fetihlerin duraklamasıyla gelirlerin azalması, özellikle askeri garnizon şehirlerinde (Kûfe, Basra, Mısır) askerlerin maaşlarının düşürülmesi ve vergilerin artırılması gibi şikâyetlere yol açmıştır. Hatta İslam’ın „sihrini yitirmesi“nin ganimetlerin kesilmesine bağlandığı da belirtilmiştir.

    ◦ Zekât ve haraç anlaşmazlıkları: Ebû Bekir’in halifeliği döneminde zekât ödemeyi reddeden kabilelerle yapılan Ridde savaşları, dini yükümlülüklerin devlet otoritesi ve askeri güçle dayatılmasının birincil nedenlerinden biri olmuştur. Fethedilen topraklardan alınan cizye ve haraçlar, devletin ana gelir kaynakları olmuş, bu da ekonomik sömürü ve kaynak kontrolünün çatışmaların temelinde yattığını göstermiştir.

    ◦ Toprakların sahiplenilmesi: Fethedilen toprakların Kureyş liderleri tarafından özel mülk edinilmesi veya ikta olarak dağıtılması, arazi mülkiyeti ve servet eşitsizliği konusunda ciddi itirazlara neden olmuştur.

• Dini ve Felsefi Yorum Farklılıkları

    ◦ Peygamberlik iddiaları: Muhammed’den sonra ortaya çıkan Müseylime ve Esvedül Ansi gibi peygamberlerin iddiaları, dini liderlikteki rekabeti ve toplulukların kendi peygamberlerini destekleyerek ekonomik çıkarlarını artırma arzusunu göstermiştir.

    ◦ Kutsal metinlerin yorumlanması ve standartlaştırılması: Kur’an’ın tek bir nüsha üzerinde birleştirilmesi (Osman’ın Mushaf’ı), bazıları tarafından „Kitabı mahvetmek“ olarak yorumlanırken, diğerleri tarafından dini birliğin sağlanması olarak görülmüştür. Bu durum, dini otoritenin kutsal metin üzerindeki kontrolü sorununu ortaya çıkarmıştır.

    ◦ Dini pratikler ve ahlaki eleştiriler: Ömer’in cariyeleri İslam’dan döndürmek için şiddet uygulaması, Velid b. Ukbe’nin sarhoşken namaz kıldırması, veya Muhammed’in kişisel hayatındaki bazı tartışmalı evlilikleri gibi olaylar, dini liderlerin ahlaki otoritesi ve dini prensiplere uygunluk konusunda şüpheler uyandırmıştır.

    ◦ Dinsel-Felsefi çatışmalar: İblis’in Adem’e secde etmemesi ve üstünlük iddiası, Adem’in cennette Tanrı’nın gücünün sırrını çözme arzusu, Müseylime’nin Muhammed’i bencillikle suçlaması veya Ebu Tahir’in tüm kutsal kitapları „insanları serseme çeviren yalanlar“ olarak nitelendirmesi gibi durumlar, dini-felsefi farklılıkların, kibirin ve otoriteye meydan okumanın derin çatışmaları tetiklediğini göstermektedir.

    ◦ Mezhepsel ayrılıklar: Sünni, Şii, Harici, Mutezile gibi çok sayıda mezhebin ortaya çıkması, dini yorumlardaki farklılıkların ve dini bilginin akıl ile uzlaştırılması çabalarının yeni çatışma alanları yarattığını göstermiştir. Özellikle Hariciler’in „Hüküm ancak Allah’ındır“ diyerek hem Ali’ye hem de Muaviye’ye karşı çıkmaları, siyasi liderliği ilahi egemenliğe aykırı görmelerinin bir sonucudur.

• Sosyal ve Kültürel Faktörler

    ◦ Kabilecilik ve aşiret bağları: Kabileler arasındaki asırlık düşmanlıklar (Evs ve Hazrec gibi) veya Kureyş içindeki Hâşimoğulları ile Ümeyyeoğulları arasındaki rekabet, siyasi ve dini hareketlenmeleri derinden etkilemiştir. Ömer’in Arapların Arap olmayanlara karşı birlik olması vurgusu ve Arap köleliğinin yasaklanması, kabileci ve etnik kimliğin erken İslam toplumundaki önemini göstermektedir.

    ◦ İnsan doğasındaki eğilimler: Kaynaklar, insanın „sınırsız arzulara sahip“ olması, „erdem ile şehvet arasında bir yolda“ bulunması ve kendi çıkarlarını kutsal motiflerle bezeme eğilimi gibi temel özelliklerinin çatışmaları tetiklediğini ima etmektedir. Adem’in „korku ve merakla“ dünyayı keşfetmesi, Tanrı’nın gücünü çözme arzusu ve „yaşayan Müslüman ölü Hristiyan’dan iyidir“ gibi pragmatik düşünceler, insan davranışının temel motivasyonlarını yansıtmıştır.

    ◦ Asimilasyon ve kültürel direniş: Fethedilen topraklardaki halkların kendi dinlerini, dillerini ve kültürlerini koruma çabaları, Müslüman iktidarının asimilasyon politikalarıyla çatışmıştır. Amed’deki direnişin gösterdiği gibi, yerel halklar kimliklerini ve kutsal mekanlarını korumak için savaşmışlardır.

• Şiddetin Meşrulaştırılması

    ◦ Savaşın dini meşruiyeti: Muhammed’e ganimetlerin helal kılınması, şehitlik ve cennet vaatleri, dini liderlerin savaş alanında askerlerini motive etmesi, savaşı ve şiddeti dini bir görev ve ödül sistemi içinde meşrulaştırmıştır. Özellikle Kurayza Yahudilerinin Tevrat hükümlerine göre katledilmesi ve daha sonra İmam Hüseyin’in çocuklarının Kur’an hükümleriyle katledilmesi, kutsal metinlerin şiddeti meşrulaştırmadaki paradoksal rolünü vurgulamıştır.

    ◦ Şiddet ve cezanın caydırıcı etkisi: İyas’ın caydırıcı olması için yakılarak öldürülmesi ve Halid’in uyguladığı acımasız cezalar, otoritenin şiddeti bir kontrol aracı olarak kullanma eğilimini göstermektedir.

Sonuç olarak, erken İslam toplumundaki liderlik ve dini çatışmalar, sadece dini farklılıklardan değil, aynı zamanda siyasi hırs, ekonomik çıkar çatışmaları, kabilecilik, sosyal eşitsizlik, bireysel intikam duyguları ve iktidarın doğasındaki acımasızlık gibi pek çok etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu çatışmalar, İslam Devleti’nin genişlemesiyle birlikte daha da derinleşmiş ve iç ayrılıkları (özellikle Sünni-Şii bölünmesi) kalıcı hale getirmiştir.